نوع مقاله : پژوهشی- فارسی
نویسندگان
1 استادیار باکتری شناسی، دانشگاه اصفهان، ایران
2 استادیار باکتری شناسی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction: Staphylococcus epidermidis is well documented as a nosocomial pathogen causing biofilm in patients and healthy people. The aim of this study was to analyze the biofilm formation of S. epidermidis strains isolated from healthy people during 2013-2014.
Materials and methods: Totally 200 healthy people were selected and the sampling was carried out from arm, armpit and axillary area using sterile swaps. Swaps were transferred to thiogylcollate broth and then cultured on mannitol salt agar plates. Isolates were identified at the species level using biochemical tests. Potential of biofilm formation of strains was measured using congo red agar plate and microtiter plate tests. Genes involved in biofilm formation, icaA and icaD, were detected using PCR.
Results: Totally 104 S. epidermidis strains were isolated from healthy people. Amongst these, 66 (63%) and 38 (37%) strains were positive and negative for biofilm formation, respectively. icaA and icaD genes were detected in 100% of strains.
Discussion and conclusion: Prevalence of biofilm producing S. epidermidis isolates among healthy people indicating their colonization with hospital strains. Prevalence of such strains is urgent for public health.
کلیدواژهها [English]
مقدمه.
استافیلوکوکهای کواگولاز منفی[1] از جمله فراوانترین میکروارگانیسمهای جداسازیشده از نمونههای بالینی در آزمایشگاهها هستند (1). به دلیل حضور این ارگانیسمها بهعنوان فلور طبیعی پوست و غشاهای مخاطی انسان، پیشتر جداسازی آنها از نمونههای بیماران بهعنوان آلودگی کشت در نظر گرفته میشد، درحالیکه در دهههای اخیر این باکتریها بهعنوان عوامل بیماریزا، خصوصاً در محیط بیمارستانها اهمیت زیادی پیدا کردهاند (2). امروزه استافیلوکوکهای کواگولاز منفی، از مهمترین عوامل عفونتهای بیمارستانی هستند، بهطوریکه مطالعات مختلف نشان میدهند، بیش از 30درصد موارد باکتریمی بیمارستانی را این باکتریها ایجاد میکنند (3). این باکتریها معمولاً باعث ایجاد عفونت در نوزادان و افراد دارای نقص سیستم ایمنی میشوند و عفونتهایی که این ارگانیسمها ایجاد میکنند، عمدتاً در ارتباط با وسایل خارجی درون بدن بیماران، مانند سوندهای داخل وریدی، شانتهای مغزی- نخاعی، دریچههای مصنوعی قلب و مفاصل مصنوعی هستند (4).
استافیلوکوکهای کواگولاز منفی مشتمل بر چندین گونه هستند که از نظر همهگیرشناسی، مقاومت آنتیبیوتیکی و بیماریزایی با یکدیگر تفاوت دارند. در گذشته، این تصور وجود داشت که شناسایی این دسته از باکتریها تا حد گونه ضروری نیست و تأثیری در درمان عفونتهای ناشی از آنها ندارد (5). مطالعات بیشتر نشان داد که تعیین گونة این ارگانیسمها برای شناخت پتانسیل بیماریزایی آنها امری ضروری است که علاوه بر مشخصکردن اهمیت بالینی و بیماریهای مرتبط با هر گونه، میتواند در درمان و تجویز آنتیبیوتیک مناسب نیز، بسیار مفید باشد. به همین دلیل، امروزه با گسترش عفونتهای ناشی از استافیلوکوکهای کواگولاز منفی، تعیین گونۀ این باکتریها در آزمایشگاههای تشخیص طبی امری مهم است (6). استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس بهعنوان یکی از عوامل مهم ایجاد عفونتهای بیمارستانی در جهان شناخته میشود و عوامل مستعدکنندهای نظیر سوندگذاری، استفاده از پروتز و پیوند دریچۀ مصنوعی قلب، خطر ابتلا به عفونتهای ناشی از استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس را افزایش میدهند (7).
باکتریها میتوانند بهصورت بیوفیلم در سطح سوندها و سوندهای ادراری رشد کنند و مقاومت فوقالعادهای نسبت به عوامل ضدمیکروبی از خود نشان دهند (8). استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس بهعنوان مهمترین گونۀ استافیلوکوکوس در تولید بیوفیلم بهخصوص در دستگاه ادراری شناخته میشد، اما در حال حاضر، استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس و استافیلوکوکوس اورئوس اغلب بهعنوان مهمترین عوامل ایجاد بیوفیلم در بیماران دارای عفونت ادراری حائز اهمیت هستند (8-10). بیوفیلمهای باکتریایی در بیمارانی که از ابزارهای خارجی استفاده میکنند یک فرآیند دومرحلهای است که مشتمل بر اتصال به سطوح، رشد، تکثیر و گسترش باکتریها بهشکل چند لایه است (9). تشکیل بیوفیلم منجر به ایجاد عفونتهای عودشونده میشود که نسبت به درمانهای ضدمیکروبی مقاومت نشان میدهد و باعث افزایش هزینههای ناشی از درمان میشود (11). تولید بیوفیلم ناشی از فعالیت اپرون icaADBC است که مسئول سنتز بخش عمدهای از ماتریکس اگزوپلیساکاریدی، پلیساکارید چسبندۀ بین سلولی[2] و عامل گردِهمآمدن سلولهای باکتریایی در بیوفیلم است (12). علاوهبراین، تولید اتولایزین و پروتئین سطحی نیز در تشکیل بیوفیلم حائز اهمیت است (13). این مطالعه با هدف بررسی سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس مولد بیوفیلم جداسازیشده از افراد سالم به انجام رسیده است.
مواد و روش ها.
نمونهگیری: جهت انجام این مطالعه در طی سالهای 1393-1392 در مجموع 200 فرد سالم که دارای 3 ویژگی زیر بودند، انتخاب شدند: 1. در طی 6 ماه گذشته به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه نکردهاند؛ 2. در طی 6 ماه گذشته آنتیبیوتیک مصرف نکردهاند و 3. در طی 6 ماه گذشته با بیماری که در بیمارستان یا مرکز درمانی بستری بوده است سروکار نداشتهاند. برای این منظور با استفاده از سوآب آغشته به سرم فیزیولوژی استریل، از نواحی ساعد، بازو و زیربغل (دست غیرغالب) افراد نمونهگیری به عمل آمد و سپس سوآبها به محیط آبگوشت تایوگلیکولات[3] (مرک، آلمان[4]) منتقل شدند. پس از 24 ساعت گرمخانهگذاری در دمای 37 درجه سانتیگراد، نمونهها بر روی محیط ژلوز مانیتول نمک[5] (مرک، آلمان) کشت داده شدند. تمامی جدایهها در ابتدا با استفاده از آزمونهای کاتالاز، رنگآمیزی گرم، کواگولاز، مقاومت به دیسک باسیتراسین و دی ان آز[6] بهعنوان جدایههای استافیلوکوکوس کواگولاز منفی بررسی و تأیید شدند (14). سپس با استفاده از آزمونهای پی وای آر[7]، دیسک نووبیوسین، آزمون دکربوکسیلاسیون اورنیتین، تولید اسید از قندهای مالتوز، ترهالوز، سوکروز و مانیتول تا حد گونه (استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس) شناسایی شدند (15).
.بررسی تولید بیوفیلم:
الف: به روش کیفی: جهت تعیین سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس مولد بیوفیلم، سویهها بر روی محیط ژلوز قرمز کنگو[8] دارای 40 گرم در لیتر سوکروز کشت داده شدند و بهمدت 48 ساعت در دمای 37 درجه سانتیگراد گرمخانهگذاری شدند و سپس بهمدت 48 ساعت در دمای اتاق قرار داده شدند (16). کلنیهای سیاهرنگ بهعنوان سویههای مولد بیوفیلم و کلنیهای قرمزِ تیره بهعنوان سویههای مولد بیوفیلم ضعیف و سویههای قرمزِ روشن تا صورتی بهعنوان سویههای فاقد قدرت تولید بیوفیلم شناسایی شدند (16).
ب: بهروش کمی میکروتیتر پلیت: این روش مبتنی بر سنجش میزان بیوفیلم تولیدی در محیط آبگوشت تریپتیکاز سوی[9] دارای 25/0درصد سوکروز و در میکروپلیتهای 9۶خانه (گرینر، آمریکا[10]) با استفاده از اسپکتروفتومتر است. این روش کمی بوده که براساس میزان چسبندگی کلنیهای باکتریایی به سطوح پلی استیرن ته چاهکها و رنگآمیزی با کریستال ویوله و قرائت جذب نوری 570 نانومتر آنها با استفاده از دستگاه خوانشگر الایزا[11] (استت فکس، آمریکا[12]) است (17). سویههایی که جذب نوری[13] آنها زیر 35/0 بود غیرچسبنده، سویههایی که جذب نوری آنها بین 35/0 تا 45/0 بود چسبندۀ ضعیف و سویههایی که جذب نوری آنها بالاتر از 45/0 بود بهعنوان چسبندۀ قوی در نظر گرفته شدند.
استخراج DNA: جهت استخراج DNA سویههای مولد بیوفیلم، از روش جوشاندن استفاده شد (18). برای این منظور، چند کلنی از باکتری در 200 میکرولیتر سرم فیزیولوژی حل شد و بهخوبی ورتکس شد و سپس بهمدت 20 دقیقه جوشانده شد. پس از 15 دقیقه سانتریفوژ با دور 13000، 10 میکرولیتر از سوپرناتانت[14] بهعنوان الگوی DNA در آزمون واکنش زنجیرهای آنزیم پلیمراز[15] استفاده شد.
تعیین ژنهای مؤثر بر تولید بیوفیلم: جهت تعیین وجود ژنهای icaA و icaD از آزمون واکنش زنجیرهای آنزیم پلیمراز با استفاده از پرایمرهای اختصاصی که آرکیولا و همکاران[16] معرفی کردهاند استفاده شد (19). تکثیر این ژنها با مخلوط واکنش زنجیرهای آنزیم پلیمراز و چرخۀ حرارتی که آرکیولا و همکاران معرفی کردهاند انجام گرفت. باندهای مدنظر برای ژنهای icaA و icaD بهترتیب 188 و 198 جفت باز بودند.
نتایج.
جداسازی و شناسایی باکتریها: در این مطالعه 200 فرد سالم که متشکل از 100 زن و 100 مرد سالم بودند انتخاب شدند که درمجموع 104 سویۀ استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس از این افراد جداسازی شد. بدین ترتیب که 49 سویه (47درصد) از مردان و 55 سویه (53درصد) نیز از زنان جداسازی شد. تمامی این سویهها با استفاده از آزمونهای بیوشیمیایی شناسایی و تأیید شدند.
آزمون کیفی تولید بیوفیلم: درمجموع از 104 سویه استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس جداسازیشده از افراد سالم در این مطالعه، پس از کشت بر روی محیط ژلوز قرمز کنگو، 39 سویه (38درصد) کلنیهای سیاهرنگ (بیوفیلم مثبت)، 27 سویه (26درصد) کلنیهای قرمزرنگ (نامشخص) و 38 سویه (36درصد) نیز کلنیهای قرمزِ روشن (بیوفیلم منفی) تشکیل دادند.
آزمون کمی تولید بیوفیلم: پس از انجام آزمون میکروتیتر پلیت جهت سنجش کمی تولید بیوفیلم، مشخص شد که در این بررسی 49 سویه (47درصد) بهعنوان سویههای چسبنده، 17 سویه (16درصد) بهعنوان سویههای چسبندۀ ضعیف و 38 سویه (37درصد) نیز بهعنوان سویههای غیرچسبنده تعیین شدند.
تعیین ژنهای icaA و icaD: پس از انجام آزمون واکنش زنجیرهای پلیمراز جهت شناسایی icaA و icaD مشخص شد که 100درصد سویهها (66 سویه) دارای هر دو ژن بودند (شکلهای 1 و 2). در این مطالعه نتایج آزمونهای فنوتایپی و ژنوتایپی کاملاً منطبق بر یکدیگر بودند.
شکل 1- آزمون واکنش زنجیرهای آنزیم پلیمراز جهت شناسایی ژن icaA در میان سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس
چاهک 1: کنترل منفی، چاهکهای 12-2 سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس، چاهک 13: کنترل مثبت، چاهک 14: بیانگر DNA.
شکل 2- آزمون واکنش زنجیرهای آنزیم پلیمراز جهت شناسایی ژن icaD در میان سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس
چاهک 1: کنترل مثبت، چاهکهای 12-2: سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس، چاهک 13: بیانگر DNA.
بحث و نتیجه گیری.
در مقایسه با استافیلوکوکوس اورئوس، استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس عوامل حدت کمتری دارد و توانایی میکروارگانیسم در چسبیدن و تولید بیوفیلم بر روی سطوح وسایل خارجی مهمترین عامل مؤثر در بیماریزایی این باکتری به شمار میرود. مقاومت آنتیبیوتیکی فزاینده نسبت به انواع آنتیبیوتیکها در میان سویههای مولد بیوفیلم در محیطهای بیمارستانی، نگرانیهای زیادی را در رابطه با کنترل و انتقال این مقاومت به سایر سویههای بیمارستانی به وجود آورده است (20).
توانایی تولید بیوفیلم با استفاده از آزمونهای فنوتایپی مختلفی بررسی میشود؛ آزمون کیفی ژلوز قرمز کنگو نشان داد که 39 سویه (38درصد) کلنیهای سیاهرنگ (بیوفیلم مثبت)، 27 سویه (26درصد) کلنیهای قرمزرنگ (نامشخص) و 38 سویه (36درصد) را نیز کلنیهای قرمزِ روشن (بیوفیلم منفی) تشکیل دادند. در ایران در مطالعهای که بر افراد سالم و بیمار به انجام رسیده است، 10درصد سویههای جداسازیشده از افراد سالم و 86درصد سویههای جداسازیشده از افراد بیمار توانایی تشکیل بیوفیلم داشتند (21). در آلمان نیز محققان 52 سویه از کشت خون بیماران و 36 سویه از پوست افراد سالم داوطلب را جداسازی و بررسی کردند. در آن مطالعه، 87درصد سویههای جداسازیشده از کشت خون، تولیدکنندۀ بیوفیلم بودند درحالیکه تنها 6درصد از سویههای ساپروفیت جداسازیشده از افراد سالم توانایی تولید بیوفیلم داشتند (22). همچنین مطالعۀ محققان ایتالیایی نشان داد که 5/48درصد از سویههای بالینی قادر به تولید بیوفیلم بودند، درحالیکه هیچکدام از سویههایی که از افراد داوطلب سالم جداسازی شدند بیوفیلم تولید نمیکردند (23). در بررسی تولید بیوفیلم در سویههای جداسازیشده از وسایل پزشکی درون بدن بیماران در سال 2002، در میان 113 سویۀ جداسازیشده، 5/57درصد سویهها بیوفیلم مثبت بودند (24).
نتایج بررسی کمی تولید بیوفیلم در این مطالعه نشان داد که 49 سویه (47درصد) بهعنوان سویههای چسبنده، 17 سویه (16درصد) بهعنوان سویههای چسبندۀ ضعیف و 38 سویه (37درصد) نیز بهعنوان سویههای غیرچسبنده تعیین شدند. در ایران، 68درصد از سویههای بیمارستانی دارای قدرت چسبندگی قوی به سطوح پلیاستیرن میکروپلیت بودند، درحالیکه در سویههای جداشده از افراد سالم، تنها 15درصد سویهها قدرت چسبندگی قوی داشتند (21). در ایرلند، تولید بیوفیلم در میان سویههای بیمارستانی 4/71درصد و در میان سویههای افراد سالم 6/84درصد بود (25). در آلمان مشخص شد که 87درصد سویههای جداسازیشده از کشت خون، 47درصد سویههای جداسازیشده از عفونتهای ادراری و 7درصد از سویههای فلور طبیعی افراد سالم توانایی تولید بیوفیلم داشتند (26). در آمریکا نیز سویههایی که از بیماران بستری مبتلا به سپتیسمی ناشی از استفاده از سوند جداسازی شدهاند، چسبندگی بیشتری نسبت به سویههای آلودهکنندۀ کشت خون و سویههای جداشده از پوست افراد سالم دارند (27). همچنین در مطالعۀ دیگری در آمریکا مشخص شد که در آزمون کمی تولید بیوفیلم، 87درصد سویههای جداسازیشده از کشت خون توانایی چسبندگی به سطوح پلیاستیرن را داشتند که این میزان در نمونههای جداسازیشده از افراد سالم 11درصد بوده است (22). براساس تعاریف ارائهشده، افراد سالم در طی 6 ماه منتهی به زمان نمونهگیری هیچگونه تماسی با سویههای بیمارستانی نداشتهاند و این معیار، اصلیترین شاخص غربالگری افراد در این مطالعه بوده است؛ بنابراین این سویهها، فلور گذرا نیستند و مربوط به فلور ساکن و مقیم خود افراد هستند. با توجه به نتایج مطالعات حاصل از نقاط مختلف جهان اینگونه به نظر میرسد که توانایی تولید بیوفیلم در میان سویههای جداسازیشده از افراد سالم بسیار پایینتر از مطالعۀ حاضر است که نشاندهندۀ کلونیزهشدن افراد سالم با سویههای بیمارستانی مولد بیوفیلم در ایران است؛ بنابراین، اینگونه به نظر میرسد که سویههای بیمارستانی در جامعۀ شهری ایران شیوع زیادی دارند.
در مطالعۀ حاضر دو ژن icaA و icaD بررسی شدند و 100درصد سویههای مولد بیوفیلم دارای این 2 ژن بودند. در مطالعهای در ایران در سال 2009، وجود اپرون ica در 30درصد از سویههای بیمارستانی و 8درصد از سویههای جداسازیشده از افراد سالم گزارش شد (28). در فرانسه، شیوع بیشتر ژن ica در سویههای بیماریزا در مقایسه با سویههای آلودهکنندۀ کشت خون بیماران نشان داده شد (29). در ایتالیا، 49درصد از سویههای جداسازیشده از سوند دارای هر دو ژن icaA و icaD بودند، درحالیکه هیچکدام از سویههای جداسازیشده از افراد سالم دارای این دو ژن نبودند (30). در سال 2000 در سوئد، 5/81درصد سویههای جداسازیشده از بیماران دارای اپرون ica بودند، اما در 4/17درصد از سویههای جداشده از افراد سالم، این اپرون شناسایی شد (25). در ایتالیا، 67 سویه استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس جداسازیشده از بیماران بستری در بیمارستان که مبتلا به عفونت مرتبط با سوند بودند، ۷۰درصد سویهها دارای هر دو ژن icaA و icaD بودند (30). در بررسیهای صورتگرفته بر سویههای جداسازیشده از آلودگیهای مفاصل مصنوعی، نشان داده شد که بیش از نیمی از این سویهها دارای اپرون ica بودند، درحالیکه از 24 سویه ساپروفیت ساکن سطح پوست افراد سالم، تنها ۳۰درصد سویهها، دارای این اپرون بودند (30). پیشتر نشان داده شده است که حضور اپرون icaADBC بهتنهایی نمیتواند بیانگر تولید بیوفیلم باشد و عوامل دیگری از جمله شرایط کشت (وجود قند گلوکز) نیز در تولید بیوفیلم مؤثر است (28). همانگونه که پیشتر اشاره شد، به نظر میرسد که این سویهها بیمارستانی هستند و بنابراین بیشتربودن میزان شیوع سویههای icaA و icaD در این مطالعه میتواند ناشی از منشأ بیمارستانی و قدرت زیاد تولید بیوفیلم در این سویهها باشد.
در این مطالعه، بررسی بیوفیلم به روشهای فنوتایپی و ژنوتایپی ارزیابی شد؛ اما ازآنجاکه تولید بیوفیلم و عفونتزایی این سویهها، چندعاملی است و تحت کنترل عوامل مختلف ژنتیکی قرار دارد، نیازمند بررسی کامل ژنهای درگیر در فرآیند تشکیل بیوفیلم است. شیوع بالای سویههای استافیلوکوکوس اپیدرمایدیس مولد بیوفیلم در افراد سالم، هشدار و خطری جدی برای سلامت جامعه است. ورود این باکتریها به سیستم ادراری-تناسلی به یک مشکل اساسی مبدل خواهد شد که عملاً ازبینبردن و ریشهکنی آنها را بسیار مشکل میکند. انجام چنین مطالعهای در سطح گسترده در کشور جهت غربالگری و دسترسی به اطلاعات کامل افراد سالم کاملاً ضروری به نظر میرسد.
تشکر و قدردانی
این مطالعه در قالب طرح تحقیقاتی مصوب معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه اصفهان، شماره 920411، به انجام رسیده است.
[1]- Coagulase Negative Staphylococci
[2]- Polysaccharide Intercellular Adhesion
[3]- Thioglycollate broth
[4]- Merck, Germany
[5]- Mannitol Salt Agar
[6]- DNase
[7]- PYR
[8]- Congo Red agar
[9]- Trypticase Soy broth
[10]- Greiner, Louis, USA
[11]- ELISA reader
[12]- Stat fax, USA
[13]- Optical density (OD)
[14]- Supernatant
[15]- Polymerase Chain Reaction (PCR)
[16]- Arciola et al.